Mugham: de klassieke muziek van Azerbeidzjan

Wat mugham is

Een mugham is geen liedje maar een modus: een toonladder met een vast karakter, een reeks rustpunten en een gebruikelijke opbouw. Binnen dat raamwerk improviseert de zanger — dat is de kunst. Een uitvoering begint laag en ingehouden, klimt via steeds hogere secties (shobe) naar een emotioneel hoogtepunt en zakt daarna terug naar de grondtoon. Tussen de vrije, ritmeloze delen door klinken tesnif en reng: gemeten liederen en instrumentale dansstukjes die de spanning even breken.

De teksten komen zelden van de zanger zelf. Meestal zijn het ghazals van klassieke dichters als Fuzuli, Nizami of Nasimi, over aardse of goddelijke liefde en gemis. Wie de taal niet spreekt, hoort dat overigens toch: mugham is muziek waarin de stem hoorbaar breekt en aanzwelt.

De zeven hoofdmughams

Traditioneel worden zeven hoofdmughams onderscheiden, elk met een eigen stemming:

Het ensemble

• Tar — een langhalzig tokkelinstrument met een dubbele, ingesnoerde klankkast, bespannen met vel, die op de borst wordt gehouden. Het Azerbeidzjaanse tar-spel staat sinds 2012 apart op de UNESCO-lijst.
• Kamancha — een strijkinstrument met een ronde klankkast op een pen, die op de knie rust en tijdens het spelen wordt gedraaid.
• Gaval of daf — de lijsttrom die de zanger zelf vasthoudt en tegen zijn wang laat resoneren.

De zanger heet khanende. Vroeger was dat een beroep met status: khanendes traden op aan hoven, bij bruiloften en op de markt, en de beste namen waren regionale beroemdheden. Jabbar Garyaghdioglu (1861–1944) uit Shusha geldt als de grondlegger van de moderne school; van hem bestaan nog opnames op oude schellak. Vandaag is Alim Qasimov de bekendste stem, internationaal gevierd en vaak op het podium met zijn dochter Fargana. In 1908 verwerkte componist Uzeyir Hajibeyov mugham voor het eerst in een opera, Leyli en Majnun — de eerste opera van de islamitische wereld.

Jazz-mugham en Bakoe als jazzstad

Bakoe had in de jaren zestig en zeventig een levendige jazzscene, en daaruit ontstond iets eigens: jazz-mugham. Pianist Vagif Mustafazadeh (1940–1979) verbond de modale improvisatie van mugham met jazzharmonie; zijn dochter Aziza Mustafa Zadeh bouwde dat internationaal uit. De stad heeft nog altijd jazzclubs en een jaarlijks jazzfestival in het najaar — controleer de actuele kalender, want data verschuiven. Een avondje jazz combineer je goed met de rest van het nachtleven van Bakoe.

Waar hoor je het live?

• International Mugham Center aan de boulevard van Bakoe, geopend in 2009 en speciaal voor dit repertoire gebouwd. Er is een concertzaal en een kleiner podium; kaartjes zijn doorgaans betaalbaar (reken op circa 10–30 AZN, € 5–16). Programma en speeldagen wisselen — kijk ter plaatse of online.
• De Staatsfilharmonie in het park onder het Shirvanshah-paleis programmeert klassiek én mugham-avonden.
• Theehuizen en karavanserai-restaurants in de oude stad hebben 's avonds vaak livemuziek. Het is toeristischer, maar de musici zijn meestal goed opgeleid; bestel er een armudu-glas thee bij.
• Festivals — het internationale mughamfestival in Bakoe wordt met tussenpozen gehouden, en tijdens Novruz klinkt er in maart veel volksmuziek op straat.

Ashiq: de andere traditie

Verwar mugham niet met de ashiq-kunst, eveneens UNESCO-erfgoed. Een ashiq is een rondtrekkende bard die zichzelf begeleidt op de saz, een langhalzige luit, en verhalende liederen en heldenepen zingt — luider, ritmischer en volkser dan mugham. De traditie is het sterkst in het westen van het land, rond Ganja en in de bergdorpen, en je hoort haar vooral op bruiloften en dorpsfeesten.

Volgende stap: lees over die andere ambachtelijke UNESCO-traditie, de Azerbeidzjaanse tapijten, bekijk de overige thema's op de cultuurpagina of plan je avonden in met de stedentrip van vier dagen Bakoe.