Religie in Azerbeidzjan: islam en secularisme

Azerbeidzjan is overwegend islamitisch — grofweg twee derde sjiitisch, de rest soennitisch — maar tegelijk een van de meest seculiere samenlevingen van de islamitische wereld. Alcohol is vrij verkrijgbaar, hoofddoeken zijn in de steden een minderheidsverschijnsel en de staat houdt religie nadrukkelijk op afstand.

Sjiitisch, soennitisch en vooral seculier

De sjiitische meerderheid gaat terug op de Safaviden, die vanaf 1501 het sjiisme tot staatsgodsdienst maakten in het gebied dat nu Azerbeidzjan heet. Daarmee is het land, na Iran, een van de weinige met een sjiitische meerderheid — al is het onderscheid in het dagelijks leven veel minder scherp dan elders. Soennieten wonen vooral in het noorden en noordwesten, en in veel moskeeën bidden beide groepen zonder omhaal naast elkaar.

Zeventig jaar sovjetbeleid heeft diepe sporen getrokken: moskeeën gingen dicht, religieus onderwijs verdween en godsdienst werd een familiezaak. Wat overbleef, is een vorm van geloof die voor veel mensen vooral culturele identiteit is — je viert de feesten, je bezoekt een pir (heiligdom), je vast misschien niet. De grondwet scheidt kerk en staat, en die scheiding wordt strikt gehandhaafd: religieuze literatuur is aan controle onderworpen en hoofddoeken zijn op openbare scholen niet toegestaan.

Wat je er als bezoeker van merkt

Alcohol is overal te koop, ook in supermarkten, en Azerbeidzjaanse wijn en bier staan gewoon op de kaart. In conservatieve dorpen ligt dat gevoeliger; kijk daar wat de lokale bevolking doet.
De gebedsoproep hoor je, maar veel zachter en minder alomtegenwoordig dan in Turkije of Iran.
Ramadan (Ramazan) merk je in Bakoe nauwelijks: restaurants zijn overdag open en het openbare leven gaat door. Op het platteland vast een groter deel van de mensen. De einddagen, Ramazan Bayram en Qurban Bayram, zijn officiële vrije dagen — handig om te weten voor je planning, zie feestdagen in Azerbeidzjan.
Kleding is in Bakoe volstrekt westers. In bergdorpen kleed je je als bezoeker wat bedekter.

Moskee-etiquette: trek je schoenen uit bij de ingang, kleed schouders en knieën bedekt en neem als vrouw een sjaal mee — bij grotere moskeeën zoals de Bibi-Heybat-moskee liggen er hoofddoeken klaar. Fotograferen mag meestal wel, biddende mensen fotograferen niet. Er is geen entreeprijs; een kleine bijdrage in de gift-box wordt op prijs gesteld.

Heiligdommen en bedevaartsplaatsen

Naast de reguliere moskeeën kent het land tientallen pirs: graven van heiligen of plekken met een bijzondere status waar mensen komen voor een gelofte of een genezing. De Bibi-Heybat-moskee aan de baai bij Bakoe is de bekendste — het origineel werd in 1936 door de sovjets opgeblazen, het huidige gebouw is een reconstructie uit de jaren negentig. Het mausoleum van Diri Baba bij Maraza, half in een rotswand gebouwd, en de mausolea van Yeddi Gumbez bij Shamakhi laten zien hoe die traditie er in steen uitziet. De Juma-moskee van Shamakhi, oorspronkelijk uit 743, geldt als de oudste moskee van de Kaukasus.

Zoroastrisch erfgoed

Voor de islam was dit vuurland in letterlijke zin: uit de bodem van het Absheron-schiereiland ontsnapt aardgas dat spontaan brandt. Bij Yanar Dag loopt een vuurlijn langs een heuvelrand, en het complex van Ateshgah in Surakhani is eeuwenlang gebruikt door zoroastriërs, hindoes en sikhs die met karavanen meekwamen. Of het vuur ook de naam van het land verklaart is omstreden — taalkundigen wijzen eerder op de Perzische satraap Atropates — maar het beeld is niet weg te denken. Ook de vreugdevuren van Novruz komen uit die pre-islamitische laag.

Minderheden en andere gemeenschappen

Azerbeidzjan heeft een lange reputatie van religieuze coëxistentie, en die zie je terug in kleine maar zichtbare gemeenschappen:

Bergjoden in Krasnaya Sloboda bij Guba, aan de overkant van de rivier van de stad. Het geldt als een van de weinige overwegend Joodse plaatsen buiten Israël; er staan meerdere synagogen en een museum. Bezoek kan, kleed je netjes en vraag toestemming voor foto's.
Russisch-orthodoxen, met kerken in Bakoe en Ganja, en Molokanen — een Russische christelijke afsplitsing die in de 19e eeuw naar de Kaukasus werd verbannen en nog in enkele dorpen bij Ismayilli en Shamakhi woont.
Udi in Nij bij Gabala, christenen die zich de erfgenamen van de Kaukasisch-Albanese kerk noemen; de kerk van Kish bij Sheki hoort bij dezelfde traditie.
Katholieken en protestanten vormen kleine, vooral stedelijke gemeenten; in Bakoe staat een katholieke kerk die in 2002 door paus Johannes Paulus II werd bezocht.

Gespreksonderwerp of niet?

Vragen over geloof zijn geen taboe en veel Azerbeidzjanen vertellen graag hoe zij het zelf zien — vaak nuchter en met humor. Politiek gevoelige onderwerpen liggen anders: het conflict om Nagorno-Karabach, en in mindere mate de verhouding met Iran, kun je beter niet zelf aansnijden. Achtergrond staat in onze geschiedenis van Azerbeidzjan.

Volgende stap: lees de praktische omgangsvormen bij tradities en gastvrijheid, verdiep je in de bevolking en talen of ga terug naar de cultuurpagina voor de andere thema's.